Trakt Królewski w Pradze, część 2 – Most Karola

Most Karola jest częścią Drogi Królewskiej – ważnym ogniwem łączącym oba brzegi Wełtawy, arterią życia, na której rozgrywały się prawdziwe dramaty. To właśnie tutaj zaczyna się druga część naszej wędrówki – z pierwszą można zapoznać się pod tym linkiem.

Křižovnické náměstí

Zanim pójdziemy dalej, rozejrzyjmy się po placu Křižovnické náměstí. Trudno sobie dziś wyobrazić, że kiedyś Stare Miasto i główny nurt Wełtawy oddzielała wyspa z kanałem. Z czasem kanał został zasklepiony arkadą, która dała początek temu placowi. Nazwa pochodzi od Zakonu Krzyżowców z Czerwoną Gwiazdą, założonego przez Agnieszkę Praską w 1233 roku. W odróżnieniu od innych zakonów, ich przełożeni nosili tytuł wielkiego mistrza (großmeistra). Z czasem powierzono im opiekę nad mostem i pobór myta.

Ich rezydencję-klasztor można zobaczyć po prawej stronie (1). W skład kompleksu wchodziły konwent, szpital i bazylika św. Franciszka z Asyżu. Wnętrze kościoła niegdyś zdobił duży drewniany krucyfiks, z którym wiąże się mroczna legenda. W podziemiach kompleksu mieści się dziś Muzeum Mostu Karola, a część klasztoru zajmuje szkoła żeńska.

Plac zdobi również pomnik króla Karola IV, wzniesiony w 1851 roku z okazji 500-lecia Uniwersytetu Karola według projektu drezdeńskiego rzeźbiarza Ernsta Hähnela. W rogu kościoła św. Franciszka można też zauważyć kolumnę św. Wacława, która niegdyś stała przed bramą mostową.

Most Judyty

Stańmy na chwilę przy tej kolumnie i spójrzmy pod nogi. Kostka brukowa w tym miejscu nieco różni się od otoczenia. To jeden z reliktów Mostu Judyty, poprzednika dzisiejszego Mostu Karola. Choć tak naprawdę pierwszy most był jeszcze inny — drewniany, zbudowany za czasów legendarnego księcia Mnaty. Drewno to dobry materiał, ale Wełtawa nie jest spokojną rzeką. W roku 1159 powódź zniszczyła stary most. Król Władysław kazał zbudować nowy — tym razem kamienny, nazwany na cześć jego żony — królowej Judyty.

Most Judyty był trzecim kamiennym mostem na północ od Alp. Wiele razy go naprawiano i dbano o jego stan techniczny. Mimo to nie wytrzymał. W roku 1342 po bardzo śnieżnej zimie przyszła nagła odwilż, śnieg gwałtownie się roztopił i wezbrane wody Wełtawy zmiotły kilka przęseł.

Król Karol, który wówczas panował w Czechach, postanowił wybudować nowy most. Długo konsultował się z astrologami i w końcu wybrał datę rozpoczęcia budowy. Więcej o tym przeczytasz w osobnym artykule. Tak rozpoczęła się historia nowego mostu.

A co z Mostem Judyty? Jego pozostałości można zobaczyć:

• w piwnicy Muzeum Mostu Karola;
• w tunelu pod placem Křižovnické;
• w piwnicy kamienicy nr 82 (U Lužického semináře) na Małej Stranie.

W latach suszy z Wełtawy wystają czasem kamienne byki mostowe. Jedną z wież Mostu Karola – dolną – również nazywa się Wieżą Judyty, co jest kolejnym śladem po dawnym moście.

Staromiejska Wieża Mostowa

I oto stoimy przed gotycką Staromiejską Wieżą Mostową (2), która prowadzi na Most Karola. Zbudowano ją nie bez powodu: miała chronić Stare Miasto przed potencjalnym atakiem przez most, a jednocześnie przy niej pobierano opłaty za przejazd. Wieża powstała pod koniec XIV wieku według projektu nadwornego architekta Petra Parléřa.

Stając przed nią od strony placu Křižovnické, można dostrzec liczne symboliczne dekoracje. Najlepiej robić to przed południem, gdy słońce oświetla rzeźby.

Najniższy poziom symbolizuje Ziemię i jej mieszkańców: młodzieńca z towarzyszką, ojca z córką, lwa z kawałkiem mięsa i orła z zającem.

Wyżej – strefa Księżyca: 28 krabów symbolizuje 28 dni cyklu księżycowego. Po bokach widać zimorodki, a ponad nimi herby ziem czeskich.

Jeszcze wyżej – strefa Słońca: znów pojawiają się kraby – tym razem 24, jak liczba godzin w dobie. Promienie słoneczne biją od postaci Karola IV i Wacława IV, pomiędzy nimi znajduje się św. Wit.
Powyżej – lew, symbol czeskiej monarchii. 21 czerwca, w dniu przesilenia letniego, cień lwa w samo południe dotyka herbu z orłem, co miało symbolizować połączenie czeskiej tradycji z nowym porządkiem Świętego Cesarstwa Rzymskiego.

Na samym szczycie znajduje się strefa gwiazd, gdzie umieszczono patronów Czech: św. Wojciecha i św. Zygmunta. Jeśli znasz się choć trochę na alchemii, astrologii i symbolice, zauważysz, że wśród ornamentów można odczytać wiedzę o planetach i konstelacjach, aktualną w XV wieku.

Na wieżę można się wspiąć — bilet wstępu w 2025 roku kosztuje 250 koron. Nie ma jednak windy, więc trzeba pokonać sporo schodów, by dotrzeć na taras widokowy. Wysiłek zostanie jednak wynagrodzony — z góry rozciąga się panorama Starego Miasta, Małej Strany i Hradczan.

Podobno gdzieś z zewnętrznej strony, pod dachem, można znaleźć tajemniczy napis:

Signa te, signa, tempere me tangis et angis
(„Przeżegnaj się, przeżegnaj — przypadkowo mnie dotykasz i żądasz”).

Przechodzimy pod wieżą i wchodzimy na Most Karola

Druga strona Staromiejskiej Wieży Mostowej jest skromniejsza w dekoracjach – a to z powodu najechania Pragi przez Szwedów w 1648 roku. Walki toczyły się m.in. na moście, co doprowadziło do zniszczeń i uszkodzeń rzeźb.

Po lewej stronie zobaczysz dawne łaźnie i młyny Starego Miasta, po prawej — widok na Letną. A przed sobą — cudowna panorama Małej Strany i Zamku Praskiego.

Most Karola – Rzeźby

Spacerując po brukowanej nawierzchni Mostu Karola, trudno uwierzyć, że konstrukcja ta ma ponad 600 lat. Niegdyś mostem jeździły nie tylko ludzie, ale także wozy z towarem, samochody, a nawet tramwaje. Pieszym został dopiero po rekonstrukcji w latach 1965–1978. Wtedy też nawierzchnię asfaltową zastąpiono kostką brukową, a zniszczone bloki kamienne wymieniono na nowe.

Powodzie wielokrotnie uszkadzały most — najpoważniejsze zniszczenia miały miejsce w latach 1432, 1784 i 1890. Zatem z oryginalnej konstrukcji pozostało mniej, niż się wydaje.

Mimo wszystko most miał być solidny i trwały. Według legendy, aby zwiększyć wytrzymałość zaprawy, Peter Parléř polecił dodawać do niej jajka. Jak jednak widzimy, nie do końca pomogło — choć legenda pozostała. Tramwaj jeździł tędy tylko krótko: od 1883 do 1908 roku, z czego przez 3 lata był już elektryczny. Autobusy zaczęły kursować dopiero w latach 30. XX wieku.

Po obu stronach mostu ustawiono dwa rzędy barokowych rzeźb, które zaczęły pojawiać się pod koniec XVII wieku dzięki wysiłkom takich rzeźbiarzy, jak:

• Matyáš Bernard Braun
• Jan Brokoff i jego synowie: Michael Jan Josef i Ferdinand Maximilian
• bracia Josef i Emanuel Max
• Matěj Václav Jäckel

Rzeźby były montowane lub wymieniane na nowe aż do XX wieku, np. po wielkiej powodzi w 1890 roku. Część z nich została zastąpiona kopiami, a oryginały trafiły do Lapidarium na Holešovicach lub do kazamatów na Wyszehradzie.

Dzięki tym rzeźbom Most Karola to prawdziwy podręcznik historii Czech — a przy okazji zapoznaje nas z założycielami wielu katolickich zakonów.

Jeśli nie masz czasu lub nie interesują cię wszystkie, możesz przejść od razu do rzeźb zaznaczonych na czerwono – pełna lista znajduje się w linku.

Zanim jednak przyjrzymy się rzeźbom, warto zwrócić uwagę na pewien szczegół. Między pierwszym a drugim rzędem podejdź do balustrady po stronie południowej i spójrz w dół – na płyty kamienne pod klasztorem Krzyżowców. Jeśli dobrze się przyjrzysz, zobaczysz twarz Brodacza (3 na mapie).

To średniowieczny wskaźnik powodziowy:

• jeśli woda sięgała do brody, oznaczało to, że Wełtawa lada moment wystąpi z brzegów,
• jeśli do ust – powódź była już na ulicach Starego Miasta,
• jeśli przykrywała całą głowę – czas zmienić nazwę miasta na Wenecja 2.

Dlaczego dziś Brodacz znajduje się niżej poziomu ulicy? Otóż ulice Starego Miasta były wielokrotnie podnoszone, by chronić je przed zalaniem. Plac Krzyżownicki również przechodził przebudowę, m.in. w 1848 roku — wtedy Brodacz przenosił się kilkukrotnie.

Pierwszy rząd rzeźb

Po lewej stronie stoi św. Iwo, patron prawników, w towarzystwie personifikacji Temidy. Przedstawiony jest jako sędzia rozstrzygający spór między matką a synem. W życiu rzeczywistym działał w Bretanii w XIII wieku i zasłynął z obrony biednych i uciśnionych przed sądem.

Po przeciwnej stronie – Matka Boska z Dzieciątkiem, na którą patrzy św. Bernard z Clairvaux, przywódca zakonu cystersów. W tej grupie rzeźbiarskiej można dostrzec koguta – symbol zdrady św. Piotra.
Napis:
„SI GABRIEL PROPRIUM VELLET SIBI SUMERE VULTUM / HANC BERNARDE TUAM SUMERET EFFIGIEM”
oznacza:
„Gdyby Gabriel chciał przybrać inną twarz – wybrałby twoją, Bernardzie.”

Drugi rząd

Św. Barbara, św. Małgorzata i św. Elżbieta:

• Św. Barbara – patronka hutników, górników, marynarzy, rybaków, a także żołnierzy i rycerzy.
• Św. Małgorzata – opiekunka rolników.
• Św. Elżbieta z Turyngii – patronka wdów i porzuconych kobiet.

Po przeciwnej stronie – Matka Boska ze św. Dominikiem i św. Tomaszem z Akwinu. U stóp Maryi pies – symbol zakonu dominikanów, którzy od 1214 roku szerzyli wiarę m.in. przez różaniec.

Św. Tomasz z Akwinu – wybitny teolog, na którego naukach opiera się dogmatyka Kościoła katolickiego.

Trzeci rząd

Pietà – opłakiwanie Chrystusa: poniżej Maryja i św. Jan Ewangelista. Po przeciwnej stronie – Ukrzyżowanie Chrystusa.

Pierwszy krzyż pojawił się na moście zaraz po jego ukończeniu i przez długi czas był jedynym elementem rzeźbiarskim. Można go zobaczyć na wielu dawnych rycinach i obrazach.

Czwarty rząd

Po lewej stronie: św. Józef, patron cieśli, z 12-letnim Jezusem, który naucza w Świątyni.

Po przeciwnej stronie: św. Anna, matka Maryi, patronka małżeństw, macierzyństwa i wdów — trzymająca Jezusa i obejmująca Maryję.

Piąty rząd

Św. Franciszek Ksawery – jeden z współzałożycieli zakonu jezuitów, misjonarz i pierwszy głosiciel chrześcijaństwa w Indiach, Malezji i Japonii w połowie XVI wieku. Na moście przedstawiony jest, jak nawraca Tatarzyna, Afrykanina, Hindusa i Chińczyka. Obok niego klęczy młodzieniec, w którego rysach historycy sztuki rozpoznają samego autora grupy rzeźbiarskiej – Ferdinanda Maximiliana Brokoffa, który miał wówczas zaledwie 23 lata.

Po drugiej stronie – święci Cyryl i Metody, głoszący chrześcijaństwo poganom. Grupę tę zamówiło Ministerstwo Szkolnictwa i Oświaty w 1929 roku, z okazji dziesięciolecia niepodległości Czechosłowacji.
Powstała ona w miejscu, gdzie wcześniej znajdowała się figura św. Ignacego Loyoli, która spadła do Wełtawy podczas powodzi w 1890 roku i została przeniesiona do Lapidarium.

Szósty rząd

Św. Krzysztof niosący Dzieciątko Jezus. Wcześniej w tym miejscu znajdowała się budka strażnicza, ale została zniesiona przez powódź w 1784 roku – razem z ludźmi.

Po przeciwnej stronie: św. Jan Chrzciciel z pozłacanym krzyżem.

Między szóstym a siódmym rzędem umieszczono specjalny znak – to właśnie tutaj wrzucono do rzeki Jana Nepomucena. W 1911 roku Jaroslav Hašek także próbował wskoczyć w to miejsce do Wełtawy, ale został złapany za nogę i przekazany policji.

Siódmy rząd

Św. Franciszek Borgia – trzeci generał jezuitów, jeden z organizatorów misji chrześcijańskich w Nowym Świecie i działacz kontrreformacji. Warto poszukać symbolu świętego – czaszki z koroną.

Św. Norbert – założyciel zakonu premonstratensów, działającego od 1120 roku, którego zakonnicy odegrali ważną rolę w chrystianizacji Słowian Połabskich.
Obok niego:

• św. Zygmunt, król Burgundii, który zabił własnego syna, a potem w pokucie wstąpił do klasztoru,
• oraz św. Wacław, książę Czech i patron narodu.

Ósmy rząd

Św. Ludmiła – jedna z głównych świętych czeskiego chrześcijaństwa, babka św. Wacława, symbol duchowych korzeni Czech.

Św. Jan Nepomucen z pięcioma gwiazdami nad głową – symbolizującymi cud, który miał miejsce po jego śmierci w Wełtawie. Jest to najstarsza rzeźba na moście, wykonana przez Hieronymusa Herolda na podstawie projektu Jana Brokoffa w 1683 roku. Stała się wzorem ikonograficznym św. Jana Nepomucena w całym katolickim świecie.

Zwróć uwagę na wypolerowane fragmenty rzeźby — zgodnie z tradycją, jeśli dotkniesz ich i pomyślisz życzenie, ma się ono spełnić. Podobno jest na to specjalny sposób:

• lewą rękę połóż na krzyżu ze złotymi gwiazdami,
• prawą na sylwetce świętego Jana na metalowym płaskorzeźbie,
• a prawą stopą stań na metalowym kołeczku wbitym w kamienny bruk.

Dziewiąty rząd

Św. Franciszek z Asyżu z serafinami – założyciel zakonu franciszkanów.

Św. Antoni Padewski – franciszkanin, kaznodzieja, współczesny św. Franciszkowi. Głosił kazania przeciwko katarom i albigensom – średniowiecznym herezjom.

Dziesiąty rząd

Św. Wincenty Ferreriusz – dominikanin, kaznodzieja, znany z aktywności misyjnej wśród katarów i waldensów. U jego stóp leżą: Turek, Żyd i diabeł – jako znaki jego zwycięstw duchowych.

Obok: Św. Prokop – patron Czech. Na postumencie dwie płaskorzeźby:

• jedna przedstawia Sąd Ostateczny,
• druga – legendę o tym, jak św. Prokop zaprzągł diabła do pługa.

Juda Tadeusz, apostoł i patron spraw beznadziejnych.

Rzeźba rycerza Bruncvíka

Tu warto wspomnieć o rycerzu Bruncvíku, w którego postumencie, według legendy, zamurowano miecz. Podczas renowacji mostu w 1890 roku w środku rzeczywiście znaleziono zardzewiały miecz. Przed najazdem Szwedów w 1648 roku w tym miejscu stała figura Rolanda – przypomnienie o rycerskich czasach. Figura Bruncvíka upamiętnia też spór między Starym Miastem a Małą Straną o prawo do nurtu rzeki. Po długim procesie sądowym prawo przeszło do Starego Miasta, a granica biegła brzegiem Wyspy Kampa. Dlatego większość młynów Małej Strany znajdowała się przy Čertovce.

Jedenasty rząd

Św. Mikołaj z Tolentino – asceta i cudotwórca, związany z zakonem augustianów.

Błogosławiony Augustyn – jeden z ojców Kościoła, który odegrał kluczową rolę w rozwoju chrześcijańskiej teologii. Poświęcał wiele uwagi relacji między Pismem Świętym a nauką. W 1256 roku papież Aleksander IV utworzył zakon augustianów, którego członkowie starali się żyć zgodnie z ideałami życia zakonnego.

W dalszej drodze mijamy zejście na Wyspę Kampa, która zasługuje na osobny spacer. Zwróć uwagę na ikonę Matki Boskiej otoczoną dwoma walcami. Nieco dalej, za trzynastym rzędem, spójrz w stronę kanału Čertovka – z Mostu Karola widać tam stary młyn.

Dwunasty rząd

Ślepa zakonnica Luitgarda w mistycznym dialogu z Chrystusem.

Św. Kajetan – założyciel zakonu teatynów, powstałego w czasie reformacji w celu walki z herezjami i umocnienia duchowości katolickiej.

Trzynasty rząd

Św. Wojciech (Adalbert) – jeden z głównych patronów Czech, misjonarz, który głosił Ewangelię Prusom.

Św. Filip Benicjusz – przełożony generalny zakonu serwitów, którzy służyli Maryi i żyli w ubóstwie oraz pokorze.

Czternasty rząd

Św. Jan Czeski, pustelnik, syn księcia Hostomysła. Obok niego: Jan z Maty i Feliks z Valois, założyciele zakonu trynitarzy (1198), którzy zajmowali się wykupywaniem chrześcijan z niewoli muzułmańskiej w czasie krucjat. Na rzeźbie widzimy też więźniów strzeżonych przez psa i Turka.

Św. Wit – męczennik wczesnochrześcijański, wrzucony do lwów. Jeden z trzech głównych patronów Czech, obok św. Wacława i św. Wojciecha.

Piętnasty rząd

Św. Wacław, wnuk św. Ludmiły, budowniczy kaplicy ku czci św. Wita. Wcześniej w tym miejscu znajdowały się kramy i stragany.

Święci Kosma i Damian – lekarze i męczennicy, przedstawieni w togach profesorów Uniwersytetu Karola, który był sponsorem tej grupy rzeźbiarskiej.

I oto dochodzimy do Malostranskiej Wieży Mostowej, od której zaczyna się trzecia część naszej podróży Drogą Królewską.