Praski zegar astronomiczny

Praski zegar astronomiczny, czyli Staroměstský orloj, znajduje się na ratuszu Starego Miasta. Sam ratusz powstał stosunkowo późno. W 1338 roku król Jan Luksemburski przyznał mieszczanom odpowiedni przywilej. Początkowo radni spotykali się w kamienicy kupca Wolfa z Kamienia. W 1360 roku dobudowano do niej salę obrad i wieżę. W 1458 roku radni zakupili sąsiednią kamienicę garbarza Mikša, a w 1830 roku dobudowano jeszcze jedno neogotyckie skrzydło. Obecnie z tego skrzydła pozostały jedynie ruiny, ponieważ zostało ono poważnie zniszczone podczas powstania w 1945 roku.

Budynki ratusza Starego Miasta

Jak powstały praski zegar astronomiczny?

W 1410 roku radni miejscy postanowili, że miasto powinno mieć swój zegar. Zwrócili się do profesora Jana Šindela i mistrza Mikuláša z Kadane. Oni zaprojektowali i wykonali zegar na wieży. Rzeźby i ozdoby wykonano w pracowni architekta Petra Parlěža. W nagrodę mistrz Mikuláš otrzymał 3000 praskich groszy, dom przy bramie Havelskiej oraz roczną pensję w wysokości 600 praskich groszy.

Praski zegar astronomiczny miał delikatny mechanizm, który często się psuł i wymagał naprawy oraz ciągłej konserwacji. Jedną z takich napraw w 1490 roku wykonał mistrz Hanuš, znany również jako Jan Růže. To właśnie on dodał do zegara dolną tarczę astronomiczną i pierwszą figurkę – śmierć z dzwonkiem.

Praski zegar astronomiczny - śmierć z dzwonkiem

Legenda o mistrzu Hanušu

Rozbudowa praskiego zegara wzbudziła wielkie zainteresowanie mieszczan. Tłumy gromadziły się, aby podziwiać planety i tajemnicze symbole. Radni również byli zadowoleni: wielu gości przybywało do miasta, aby zobaczyć zegar, zostawiając pieniądze w karczmach. Jednak wśród bardziej przewidujących radnych pojawiły się obawy.

„A co jeśli ktoś przekupi Hanuša?” – pomyśleli.

– A może już go przekupili! – rozległ się głos z tłumu. – Coś tam sobie szkicuje. A może stara się dla innego miasta.

I tak pewnej nocy, gdy pomocnik mistrza Hanuša i gospodyni poszli do domu, ktoś zapukał do drzwi. Hanuš, będąc człowiekiem prostym i dobrodusznym, otworzył. Natychmiast poczuł ból na twarzy. Od tego momentu mistrz nie mógł widzieć. Ogarnęło go rozpacz: nie mógł ulepszyć swojego zegara, jak planował. Rano ludzie znaleźli go na podłodze w całkowitym przygnębieniu. Pomogli mu dojść do łóżka i wezwali lekarza. Ale medycyna tamtych czasów nie mogła z tym nic poradzić. Nawet znani praskie alchemicy nie mogli mu pomóc – wzrok stracił na zawsze. Dopiero później do mistrza dotarły pogłoski o zleceniodawcach przestępstwa. Ale nie można cofnąć tego, co zostało zrobione, a o metodach przywracania wzroku czy sztucznych oczach w tamtych czasach nikt nie słyszał.

Pewnego razu, rok później, Hanuš poprosił swojego pomocnika, aby zaprowadził go do zegara. „Zobaczę, czy wszystko działa dobrze” – powiedział. Przeszedł się, posłuchał. Wszystko działało. Nagle wyciągnął rękę, pociągnął za dźwignię. Coś zaskrzypiało, stuknęło, pękło kółko i zegar się zatrzymał. W ten sposób mistrz Hanuš zemścił się na swoich oprawcach.

Dalsze losy praskiego zegara astronomicznego

Tą legendę spopularyzował Alois Jirásek w swoich „Starodawnych czeskich opowieściach”. Legendarny pomocnik Hanuša, Jakub, prawdopodobnie jego syn, serwisował zegar do 1530 roku. Mówi się, że to właśnie ten Jakub Czech stworzył pierwszy przenośny zegar na ziemiach czeskich. W 1552 roku restaurację Orloja przeprowadził Jan Táborský z Tábora. Napisał on historię praskiego zegara astronomicznego, w której błędnie przypisał autorstwo Hanušowi.

Inne figury zostały dodane podczas jednej z napraw w latach 1629 lub 1659. Mechanizm bicia został przesunięty bliżej zegara, a także dodano system obrotu Księżyca, który pokazuje jego fazy. XVIII wiek mógł być ostatnim w historii Orloja. Po dziesięcioleciach przestoju i katastrofalnym stanie zegara planowano go wyrzucić. Profesor Antonín Strnad, który kierował obserwatorium, zdobył fundusze na remont. Wraz z Šimonem Landspergerem częściowo przywrócił działanie zegara w 1791 roku. Właśnie wtedy dodano ruchome figury apostołów na samym szczycie zegara. Kapitalny remont Orloja przeprowadzono w latach 1865-66, a dla precyzji dodano chronometr Romualda Božka i koguta. Artysta Josef Mánes namalował tarczę kalendarza.

Praski zegar astronomiczny

Podczas powstania w 1945 roku na ratuszu wybuchł pożar spowodowany zapalającym pociskiem. Figurki spłonęły, a mechanizm upadł na dół. Odrestaurowanie zajęło trzy lata. Bracia Rudolf i Jindřich Vesecí naprawili metalowe, pogięte elementy i podnieśli mechanizm na swoje miejsce. Wszystkie drewniane części wykonał mistrz stolarski Vojtěch Sucharda.

Zdobienia praskiego zegara astronomicznego

Kiedy staniesz przed Orlojem, zobaczysz, że składa się z trzech poziomów. Na najwyższym, pod samym dachem, znajduje się kogut, a po bokach dachu ukrywają się dwa bazyliszki. Niżej są okienka, z których co godzinę wychodzą apostołowie. Pomiędzy nimi znajduje się najstarsza rzeźba ratusza – anioł. Na drugim poziomie jest sam zegar z astrolabium. Na zewnętrznym kole znajduje się czas według starego czeskiego systemu, gdzie 24 godzina przypada na moment zachodu słońca w najdłuższy dzień. Sama doba zaczynała się w momencie zachodu słońca, czyli zimą była to godzina 16, a w dni równonocy – godzina 18. Cyfry rzymskie pokazują czas względem północy i południa, a arabskie oznaczają czas babiloński, który dzielił dzień na 12 godzin, których długość zmieniała się w zależności od długości dnia. Po lewej stronie znajdują się figury Marności i Obżarstwa, a po prawej stronie Śmierć i Turek.

Dolny poziom to kalendarz. Na górze znajduje się specjalna ramka ze złotym zębem, która pokazuje, jaki mamy dzień, jakiego świętego czcimy, który miesiąc i jaki znak zodiaku. Na środku tarczy znajduje się pozłacany herb miasta. Po lewej stronie jest Filozof, który łapie światło, oraz Archanioł Michał, a po prawej Astronom i Kronikarz. A nad tarczą po prawej stronie kryje się Feniks.

Praski zegar astronomiczny - kalendarz

Każdej godziny pod praskimi kurantami zbierają się ogromne tłumy, aby zobaczyć ruch figurek na własne oczy. Do praskiego zegaru można dojść od stacji metra Náměstí Republiky na piechotę ulicą Celetná. Lub od stacji metra Staroměstská ulicą Kaprova.

Co ciekawe, replika praskich kurantów znajduje się w stolicy Korei Południowej – Seulu.

Mapa - © OpenStreetMap